Şerit Testere Gerginliği, Bant Hızı ve Soğutma Sıvısı
Testere Store teknik rehberi · Güncelleme:
Bıçak gerginliği, bant hızı, ilerleme ve soğutma birbirini etkiler; biri yanlışsa diğerleri ne kadar doğru olursa olsun bıçak erken bozulur. Bu rehberdeki değerler bıçak üreticilerinin yayımladığı aralıklardan derlenmiş başlangıç değerleridir. Kaynakların birbirinden ayrıldığı yerlerde aralıkları birlikte veriyoruz; her durumda makinenizin ve bıçak üreticisinin kılavuzu esastır.
Bıçak gerginliği
Düşük gerginlik eğri ve dalgalı kesime, yüksek gerginlik ise gövde çatlaklarına, kaynak yerinden kopmaya ve bıçağın burulmasına yol açar. Bi-metal bıçaklar için yayımlanan değerler kaynaklara göre farklıdır:
| Kaynak | Önerilen gerginlik (bi-metal) |
|---|---|
| Alman bıçak üreticilerinin teknik kılavuzları | 250–300 N/mm² |
| ABD’de yaygın uygulama (bayi ve kullanıcı kaynakları) | yaklaşık 25.000–30.000 psi (≈ 170–210 N/mm²); 35.000 psi (≈ 240 N/mm²) üzerine çıkılmaması önerilir |
- Gerçek değeri bıçağa takılan bir gerginlik ölçerle ölçebilirsiniz; makinenin gerdirme göstergesi yaklaşık bir değer verir.
- Gerginlik ölçeriniz yoksa makine kılavuzundaki gerdirme konumunu uygulayın. Kılavuzlar doğru olduğu hâlde kesim eğri gidiyorsa gerginlik düşük olabilir.
- Bıçak ilk dakikalarda ısınıp çok az uzayabilir; bir süre çalıştıktan sonra gerginliği tekrar kontrol edin.
- İş bitince bıçağı gevşetin; sürekli gergin bırakmak gövdeyi yorar.
Bant hızı: malzemeye göre başlangıç değerleri
Bant hızı (kesme hızı) malzeme sertleştikçe ve alaşım oranı arttıkça düşer. Aşağıdaki değerler bi-metal bıçak, yaklaşık 100 mm kesit, tavlı malzeme ve bol soğutma sıvısı için başlangıç değerleridir.
| Malzeme grubu | Örnek | Başlangıç bant hızı (m/dk, yaklaşık) |
|---|---|---|
| Yapı ve düşük karbonlu çelikler | St37 (S235JR), St52 (S355), 1018 | 75 – 85 |
| Orta karbonlu ve ıslah çelikleri | C45 (1045), 42CrMo4 (4140) | 60 – 70 |
| Yüksek karbonlu ve rulman çelikleri | 1095, 100Cr6 (52100) | 50 – 55 |
| Takım çelikleri (tavlı) | 1.2344 (H13), 1.2510 (O1), 1.2379 (D2) | 25 – 45 |
| Östenitik paslanmaz | 1.4301 (304), 1.4401 (316) | 25 – 35 |
| Martensitik ve çökelme sertleşmeli paslanmaz | 440C, 17-4PH | yaklaşık 20 |
| Titanyum ve nikel alaşımları | Ti-6Al-4V, Inconel 718 | 18 – 25 |
| Pirinç ve bronz | Kurşunlu pirinçler, alüminyum bronzu | 45 – 90 |
| Dökme demir | Gri ve sfero döküm | 35 – 70 |
| Alüminyum alaşımları (metal kesim makinesinde) | 6061, 7075 | 85 – 105 |
- Kesit küçüldükçe hız biraz artırılabilir (çok küçük kesitlerde yaklaşık %15’e kadar), büyüdükçe düşürülür (200 mm civarında yaklaşık %12).
- Püskürtme (sprey) yağlamada hızı yaklaşık %15, soğutmasız kesimde %30–50 düşürün.
- Islah edilmiş veya sertleştirilmiş malzemede hız ayrıca düşürülür; yaklaşık 45 HRC üzerindeki malzemeler bi-metal bıçak için uygun değildir.
- Makinenizin hız kademeleri sınırlıysa tablodaki değere en yakın düşük kademeyi seçin.
v = π × D × n
İlerleme (kesme basıncı)
İlerleme, dişin her geçişte malzemeden aldığı talaşın kalınlığını belirler. Fazla ilerleme dişleri kırar, bıçağı eğri kestirir ve sırtı aşındırır. Çok düşük ilerlemede ise diş kesmek yerine malzeme üzerinde sürtünür, ısınır ve çabuk körelir; paslanmaz gibi malzemelerde bu sürtünme yüzeyi sertleştirir ve kesimi daha da zorlaştırır. Sayısal ilerleme değerleri makineye ve kesite özeldir; doğru ilerlemeyi bulmanın en pratik yolu talaşa bakmaktır.
Talaş rengine ve şekline göre ayar
| Talaşın görünümü | Ne anlama gelir? | Ne yapmalı? |
|---|---|---|
| İnce, sıkı kıvrılmış, gümüş renkli ve ılık | Hız ve ilerleme uygun | Ayarı koruyun |
| Çok ince, toz veya iğne gibi | İlerleme çok düşük; diş sürtüyor | İlerlemeyi kademeli olarak artırın |
| Altın sarısı veya kahverengi | Kesim zorlanıyor, ısı artıyor | İlerlemeyi biraz azaltın, soğutmayı kontrol edin |
| Gümüşten hafif maviye dönüyor | Bant hızı muhtemelen yüksek | Hızı bir kademe düşürün |
| Kalın, sert ve mavi | Aşırı ısı: ilerleme ve/veya hız çok yüksek | Önce ilerlemeyi azaltın, gerekirse hızı düşürün; soğutmayı kontrol edin |
| Talaş diş uçlarına yapışıyor | Soğutma yetersiz veya talaş fırçası çalışmıyor | Soğutma oranını ve akışını, talaş fırçasını kontrol edin |
Soğutma sıvısı (bor yağı) oranı
Atölyede "bor yağı" denen su bazlı kesme sıvısı (emülsiyon) dişi soğutur, talaşın dişe yapışmasını önler ve kesim yüzeyini iyileştirir. Doğru oran malzemeye ve sıvıya göre değişir; kaynaklar burada da farklı değerler verir:
| Kaynak / uygulama | Önerilen konsantrasyon |
|---|---|
| Türkiye’de yaygın atölye uygulaması | yaklaşık %4–5 |
| Bir Alman bıçak üreticisinin önerisi, genel çelikler | %8–12 |
| Aynı kaynak, paslanmaz ve takım çelikleri | %15 ve üzeri veya kesme yağı |
- Oranı göz kararı değil refraktometreyle ölçün; okunan değer, sıvı üreticisinin verdiği katsayıyla çarpılarak gerçek konsantrasyon bulunur.
- Karışım hazırlarken önce suyu, sonra konsantreyi ekleyin.
- Depo azaldığında yalnızca su eklemeyin: oran düşer ve dişler hızla aşınır. Hazırlanmış karışımla tamamlayın.
- Sıvıyı doğrudan kesim noktasına yöneltin ve tüm nozulların açık olduğunu kontrol edin.
- Minimum miktarda yağlama (mikro yağlama) sistemleri yapı çeliğinden boru, profil ve orta çaplı dolu malzemede kullanılabilir; zor malzemelerde bol soğutma tercih edilir.
- Soğutmasız kesim yapıyorsanız bant hızını belirgin şekilde düşürün.
Kılavuz ayarı
- Kılavuz kollarını parçaya olabildiğince yaklaştırın; kollar açıldıkça bıçak sapmaya ve burulmaya başlar.
- Yan kılavuz boşluğu çok küçük olmalıdır (bir bıçak üreticisi 0,02–0,05 mm önerir); fazla sıkı kılavuz gövdeyi aşındırır ve ısıtır.
- Dişler kılavuzlardan dışarıda kalmalı (yaklaşık 1–2 mm); kılavuz diş çaprazına baskı yapmamalıdır.
- Talaş fırçası diş dibine yakın çalışmalıdır; aşınan fırçayı değiştirin.
Sık Sorulan Sorular
Şerit testere gerginliği ne kadar olmalı?
Kaynaklar farklı değerler verir: bi-metal bıçaklar için Alman bıçak üreticileri 250–300 N/mm², ABD’deki yaygın uygulama yaklaşık 170–210 N/mm² (25.000–30.000 psi) önerir. Makinenizin ve bıçak üreticinizin değerini esas alın, mümkünse gerginlik ölçerle ölçün ve iş bitince bıçağı gevşetin.
Bor yağı oranı kaç olmalı?
Türkiye’de atölyelerde %4–5 yaygınken bazı bıçak üreticileri genel çelikler için %8–12, paslanmaz ve takım çelikleri için %15 ve üzerini veya kesme yağını önerir. Sıvının ve makinenin üreticisinin değerini esas alın; oranı refraktometreyle ölçün ve depoya yalnızca su eklemeyin.
Bant hızını nasıl hesaplarım?
Makineniz kasnak devrini gösteriyorsa bant hızı v = π × D × n formülüyle bulunur (D: kasnak çapı metre, n: devir/dakika). Örneğin 0,4 m kasnak 60 d/dk dönüyorsa bant hızı yaklaşık 75 m/dk’dır.
Mavi talaş ne demek?
Kalın ve mavi talaş aşırı ısıyı gösterir: ilerleme ve/veya bant hızı yüksek ya da soğutma yetersizdir. Önce ilerlemeyi azaltın, gerekirse hızı düşürün ve soğutmayı kontrol edin. İdeal talaş ince, kıvrılmış, gümüş renkli ve ılıktır.